Wanneer de zon in oktober laag aan de Rijnvlakte hangt en de wijngaarden van de Ortenau-regio goudkleurig oplichten, hoor je een knisperend geluid onder je voeten: stekelige, groene schillen liggen verspreid over het bospad, sommige barsten open en onthullen glanzende donkerbruine kastanjes. Welkom in de wereld van de tamme kastanje – de naam voor de tamme kastanje ( Castanea sativa ) in het Badense dialect. Aan de westelijke rand van het Zwarte Woud, verscholen tussen wijngaarden en sparrenbossen, heeft deze warmteminnende boom al eeuwenlang het landschap, de keuken en de wijnbouw gevormd. In dit artikel leer je waar de tamme kastanje vandaan komt, waarom hij zo nauw verbonden is met wijn, waar je de mooiste plekjes kunt vinden om te wandelen en hoe je de kastanjes op de juiste manier plukt en bereidt.
Keschde, Käschde, Marone: Wat is de tamme kastanje?
De tamme kastanje – ook wel Europese kastanje genoemd – behoort tot de beukenfamilie en is dus verwant aan beuken en eiken. Het is de enige Europese vertegenwoordiger van het geslacht Castanea . Oorspronkelijk afkomstig uit Zuid-Europa en West-Azië, is de naam afgeleid van de oude stad Kastana, die de Romeinen veranderden in Castanea.
In Zuidwest-Duitsland heeft de kastanjeboom vele namen: in Baden en de Palts wordt hij Keschde of Keschte genoemd , terwijl hij in Zwaben vaker Käschde heet . En de marron ? Dat is geen aparte soort, maar een bijzonder grootvruchtige, gemakkelijk te pellen cultivar van de tamme kastanje. In de handel wordt de term "marron" gebruikt wanneer minder dan ongeveer 90 vruchten een kilogram wegen.
De belangrijkste kenmerken op een rij:
- Bladeren: Lancetvormig, 12 tot 20 centimeter lang, met een duidelijk gekartelde rand.
- Bloesem: In juni en juli, met opvallende, heldergele bloemclusters en een intense geur.
- Fruit: Meestal zitten er twee tot drie noten in een stekelig vruchtenbakje, rijp van eind september tot in oktober.
- Opbrengsten: Glad en roodachtig in de jeugd, diep gegroefd en vaak spiraalvormig gedraaid op oudere leeftijd
- Wijzigen: De meeste bomen leven ongeveer 200 jaar, maar sommige kunnen wel 500 tot 600 jaar oud worden.
In 2018 werd de tamme kastanje uitgeroepen tot boom van het jaar in Duitsland – een mooie erkenning voor een boom die in dit land nogal verborgen groeit.
Verwar tamme kastanjes niet met paardenkastanjes.
In de herfst liggen er ook glanzende bruine vruchten onder de paardenkastanjebomen in parken en langs lanen. Ondanks de vergelijkbare naam zijn de twee bomen niet verwant : de paardenkastanje behoort tot de zeepboomfamilie en de zaden zijn niet eetbaar . Zo kun je het verschil zeker zien:
- Fruitschil: De tamme kastanje heeft een schil die dicht bedekt is met fijne, lange stekels – bijna als een egel. De paardenkastanje heeft een dikke, groene schil met slechts een paar korte stekels.
- Fruit: Tamme kastanjes lopen spits toe aan de bovenkant en hebben een klein puntje. Paardenkastanjes zijn rond en hebben een grote, lichtgekleurde vlek.
- Bladeren: De tamme kastanje heeft enkelvoudige, lange bladeren met gekartelde randen, terwijl de paardenkastanje handvormige bladeren heeft die uit vijf tot zeven blaadjes bestaan.
Van de Romeinen tot de regio Ortenau
De tamme kastanje arriveerde zo'n 2.000 jaar geleden in Duitsland met de Romeinen, die de Alpen overstaken. Ze brachten de boom naar hun provincies langs de Rijn als bron van voedsel en hout. Tot op de dag van vandaag groeit hij vooral waar het warm genoeg is voor wijnbouw: in de Palts , langs de rivieren Nahe, Saar en Moezel, en met name in de Boven-Rijnvlakte en aan de westelijke rand van het Zwarte Woud.
In de Ortenau-regio vind je kastanjebomen vooral in de heuvels – waar de hellingen vanuit de Rijnvlakte overgaan in het Zwarte Woud. Een specifiek aandachtsgebied is het noorden van de Ortenau, met inbegrip van het lagere Renchdal , het Achertal en het Bühlertal. Hier gedijen op veel hellingen ware kastanjebossen, vaak direct boven de wijngaarden. De tamme kastanje floreert juist op deze locaties: veel zon en warmte, milde winters en tamelijk zure, goed gedraineerde grond op gneis en graniet.
Waarom kastanjes en wijn bij elkaar horen
Het is geen toeval dat kastanjebomen en wijnranken zo vaak naast elkaar groeien. Eeuwenlang was de tamme kastanje de belangrijkste bron van steunpalen voor wijnranken . Vroeger werd elke wijnrank aan een eigen houten paal geleid – en daarvoor waren enorme hoeveelheden hout nodig. Historische berekeningen suggereren zo'n 7.000 palen per hectare wijngaard.
Kastanjehout was ideaal voor dit doel: het is rijk aan tannines , waardoor het zeer weerbestendig is en vele jaren in de grond kan blijven. De wijnboeren beheerden hun kastanjebossen daarom als hakhout : de bomen werden ongeveer elke 15 jaar tot op de stronk teruggesnoeid, wat betekent dat ze vlak boven de grond werden afgezaagd. Uit de stronken ontsproten nieuwe, rechte scheuten – perfect materiaal voor de volgende generatie wijnstokstokken. Zo ontstonden de typische meerstammige kastanjebomen die je vandaag de dag nog steeds op veel hellingen in de Ortenau-regio kunt zien.
De band tussen kastanjebomen en wijnbouw in de regio Ortenau is bijvoorbeeld gedocumenteerd in de archieven van de heren van Schauenburg bij Oberkirch, die vanaf de 15e eeuw melding maken van kastanjebossen in verband met de wijnbouw. Met de introductie van draadgeleiding in het begin van de 20e eeuw nam de behoefte aan stekken drastisch af – veel hakhoutbossen zijn sindsdien ongehinderd gegroeid. Tegenwoordig herontdekt de bosbouw het kastanjehakhout, bijvoorbeeld als een duurzame bron van hout en een waardevol leefgebied.
De Ringelbacher Keschdeweg bij Oberkirch
Wil je kastanjes van dichtbij bekijken? Dan is de Ringelbach Kastanjeroute in het district Oberkirch van Ringelbach precies wat je zoekt. Deze rondwandeling verbindt kastanjebossen, wijngaarden en uitzichtpunten en vertelt onderweg het verhaal van het bos, de kastanjes en de wijnbouw met informatiepanelen en kunstwerken van lokale kunstenaars.
- Lange: ongeveer 6 kilometer als rondrit
- Wandeltijd: ongeveer 2 uur (pure wandeltijd)
- Hoogte meters: Ongeveer 275 meter stijging en daling, hoogste punt rond de 408 meter.
- Start en finish: Lokale administratie Ringelbach
- Markering: gele ruit en bewegwijzering van de Ortenau-wijnroute
- Wegen: Voornamelijk grind- en natuurpaden, slechts korte stukken geasfalteerd.
Vanuit het dorpscentrum leidt de Rebbergweg het kastanjebos in en omhoog naar het uitzichtpunt Tiergärtner Höhe . Vanaf het uitkijkplatform heeft u een weids uitzicht over de Rijnvlakte richting Straatsburg en de Vogezen . Het pad loopt verder naar de Steckenmacherplatz , een gedenkplaats voor het oude ambacht van het maken van wijnstokken, en vervolgens via de Scherreinweg naar de Schelzberg . Ten slotte keert u via de wijngaarden terug naar het dorpscentrum.
Tip: De route is vooral sfeervol in de herfst, wanneer de kastanjes rijp zijn en de wijnranken van kleur veranderen. Stevige schoenen worden aanbevolen vanwege de onverharde gedeelten. Alle informatie over de route is te vinden op de website van Black Forest Tourism.
De langere versie: Wijn-, bos- en kastanjetour
Is zes kilometer niet genoeg voor u? Probeer dan de Wijn-, Bos- en Kastanjeroute , die ook start bij het gemeentehuis van Ringelbach. Met bijna 11 kilometer en zo'n 475 meter hoogteverschil is het een volwaardige wandeling van een halve dag, die ongeveer 3,5 tot 4 uur duurt.
Deze route voert ook door de wijngaard naar Tiergärtner Höhe en vervolgens verder richting Waldulm. Onderweg passeert u de Waldköpfelhütte , het Ringelbacher Kreuz en de Schwender Buche ; het hoogste punt bevindt zich bij de parkeerplaats Schwend. Panoramische uitzichten over Oberkirch, Straatsburg en de Elzas openen zich herhaaldelijk. De route maakt deel uit van het Ortenau Wijnroute-netwerk – u vindt talloze plekken om te stoppen voor een verfrissing langs de Baden Wijnroute.
Als je nog meer wilt zien: vanuit Oberkirch zijn de ruïnes van het klooster Allerheiligen , de Geigerskopftoren en het bloemen- en wijndorp Sasbachwalden gemakkelijk te bereiken. In Kappelrodeck wacht je bovendien het legendarische pad van de Heks van Dasenstein.
Kastanjes plukken: tijd, regels en tips
Het kastanjeoogstseizoen begint meestal eind september en bereikt zijn hoogtepunt in oktober . Je herkent rijpe kastanjes wanneer de schillen openbarsten en de kastanjes er vanzelf uitvallen. Om het plukken plezierig te maken, houd je een paar basisregels in gedachten:
- Uitsluitend voor persoonlijk gebruik: In het bos mag je kleine hoeveelheden fruit plukken voor eigen gebruik. Commerciële oogst is niet toegestaan.
- Respecteer privé-eigendom: Veel kastanjebomen staan op privégrond, in boomgaarden of aan de rand van wijngaarden. Daar behoort de oogst toe aan de eigenaar.
- Neem handschoenen mee: De stekels van de vruchtbekers zijn scherp. De vruchten kunnen gemakkelijker worden verwijderd met stevige handschoenen of door er voorzichtig met de schoenzolen op te drukken.
- Geef de voorkeur aan sappig fruit: Goede kastanjes zijn zwaar, glanzend en stevig. Vruchten met kleine gaatjes zijn vaak aangetast door larven.
- Laat iets over voor de dieren: Eekhoorns, wilde zwijnen en gaaien zijn afhankelijk van deze voedzame vruchten. Je kunt meer lezen over deze bosbewoners in ons artikel over... Wilde dieren in het Zwarte Woud.
Een eenvoudige test voor de versheid thuis: laat de kastanjes een paar uur weken in water. Kastanjes die naar boven drijven zijn vaak hol of aangetast en kunnen beter op de composthoop belanden.
Kastanjes in de keuken: van de oven naar de soep
Eeuwenlang was de tamme kastanje een belangrijk basisvoedsel en stond hij op veel plaatsen bekend als "het brood van de armen ". Dit komt door zijn unieke samenstelling: in tegenstelling tot de meeste noten bevat hij veel zetmeel en zeer weinig vet . Bovendien is hij van nature glutenvrij – vandaar dat kastanjemeel nog steeds populair is.
Klassieke roostermethode: Kerf de schil dwars in aan de gebogen kant om te voorkomen dat deze barst tijdens het roosteren. Rooster de kastanjes vervolgens in de oven op ongeveer 200 °C gedurende circa 20 tot 25 minuten, tot de schillen openbarsten. Een klein schaaltje water in de oven houdt ze vochtig. Ze zijn het gemakkelijkst te pellen als ze nog warm zijn.
Meer ideeën voor je kastanjehouten keuken:
- Kastanjesoep: Fruit de gepelde kastanjes met uien, voeg bouillon toe, kook tot ze zacht zijn en pureer met een beetje room.
- Bijgerecht bij wildgerechten: Geglazuurde kastanjes met een beetje boter en suiker passen uitstekend bij hertenbraad of reeënstoofpot.
- vulling: Kastanjes zijn een klassiek ingrediënt voor het vullen van gans of eend.
- Zoet: Kastanjepuree, kastanjemeel in gebak of kastanjehoning
Een glas lokale wijn past hier perfect bij – in de Ortenau bijvoorbeeld een Pinot Noir of een Klingelberger , zoals de Riesling rond Oberkirch en Durbach bekendstaat. Ons artikel over culinair wandelen in het Zwarte Woud laat ook zien hoe nauw genieten en wandelen hier met elkaar verweven zijn . En voor wie na de maaltijd een fruitbrandewijn wil proberen: de omgeving van Oberkirch kent een bijzonder hoge concentratie kleine distilleerderijen – lees meer in ons artikel over het distilleren van sterke drank in het Zwarte Woud.
Het kastanjebos als bijenweide en leefgebied
Niet alleen mensen profiteren van de tamme kastanje. De bloesem in de vroege zomer is een belangrijke nectarbron voor bijen : gedurende ongeveer drie weken leveren de geurige bloemclusters een overvloed aan nectar en stuifmeel. Dit resulteert in de robuuste, licht bittere kastanjehoning , die doorgaans donker van kleur is en een mild bittere smaak heeft.
Oude kastanjebomen, met hun diep gegroefde bast, bieden mossen, korstmossen en insecten bijna net zoveel leefruimte als eikenbomen. Vleermuizen, spechten en kevers vinden beschutting in holle stammen. De bladeren verteren tot waardevolle humus en in de zomer bieden de grote kruinen welkome schaduw.
Bedreigingen en toekomst van de tamme kastanje
Het leven van de kastanjeboom is niet geheel zorgeloos. Zijn grootste vijand is de kastanjebladerziekte , een schimmelziekte ( Cryphonectria parasitica ) die vanaf 1938 grote populaties in Europa heeft gedecimeerd en in 1992 voor het eerst in Duitsland werd vastgesteld. Daarnaast is er de kastanjegalmug , die sinds 2002 in Europa voorkomt en gallen vormt op knoppen en bladeren.
Tegelijkertijd wordt de tamme kastanje gezien als een baken van hoop in het licht van de klimaatverandering : hij verdraagt hitte en droogte beter dan veel inheemse boomsoorten en groeit snel. Bosbouwers in de Boven-Rijnstreek bestuderen hem daarom intensief – als een boom die de bossen van de toekomst kan verrijken. Meer achtergrondinformatie is te vinden op waldwissen.net en op Wikipedia.
Andere kastanjeteeltgebieden aan de westelijke rand van het Zwarte Woud
Ringelbach is een prachtig startpunt, maar tamme kastanjebomen vergezellen je langs de hele heuvelrug. Besteed tijdens je herfstwandelingen extra aandacht aan deze gebieden:
- Achertal en Bühlertal: Grote kastanjebomen staan op de hellingen rond Kappelrodeck, Sasbachwalden en Bühlertal – een uitstapje dat te combineren is met een bezoek aan de Gertelbach-watervallen.
- Midden-Ortenau: In de omgeving van Durbach en het Kinzigdal in de buurt Gengenbach Kastanjebomen groeien op de overgang tussen wijngaarden en bos.
- Breisgau en Markgräflerland: Ook aan de rand van het Zwarte Woud tussen Freiburg en staufen De warmteminnende kastanje voelt zich hier thuis.
Voor een prachtig overzicht van het landschap tussen de Rijnvlakte en de heuvels, bekijk ons artikel over de mooiste valleien in het Zwarte Woud . En als u met de auto reist, brengt de Hoge Weg van het Zwarte Woud u van de kastanjegordel naar de hoogten van het noordelijke Zwarte Woud.
Vakantie in Oberkirch
Oberkirch is de ideale locatie voor een dagje uit in het teken van kastanjes: de stad ligt waar het Renchdal zich opent van het Zwarte Woud naar de Rijnvlakte – met een vakwerkstad, de ruïnes van kasteel Schauenburg en wijngaarden vlakbij. Vanuit het centrum van Oberkirch bent u in slechts een paar minuten in Ringelbach. Lees meer over de stad in ons profiel van Oberkirch, Vakantie in het Renchdal . Vind hier geschikte vakantiehuizen, pensions en hotels:
Er wordt gezocht naar 112 accommodaties in Oberkirch!
Vakantie in
Accommodatie in Oberkirch
FAQ: Veelgestelde vragen over kastanjes in het Zwarte Woud
Wat betekent "Keschde"?
"Keschde" of "Keschte" is de naam die in het Badens-Palts-dialect wordt gebruikt voor de tamme kastanje (Castanea sativa), ook wel eetbare kastanje genoemd. In het Zwabische dialect is de meest voorkomende naam "Käschde".
Wanneer zijn kastanjes rijp in het Zwarte Woud?
De oogsttijd begint meestal eind september en bereikt zijn hoogtepunt in oktober. Rijpe kastanjes herken je aan het feit dat de stekelige vruchtbekers openbarsten en de kastanjes er vanzelf uitvallen.
Is het toegestaan om kastanjes te rapen in het bos?
In het bos is het toegestaan om kleine hoeveelheden fruit, zoals kastanjes, voor eigen gebruik te plukken. Commerciële oogst is niet toegestaan en bomen op privégrond, in boomgaarden of wijngaarden behoren toe aan hun respectievelijke eigenaren.
Wat is het verschil tussen een tamme kastanje en een marron?
De marron is geen aparte soort, maar een gecultiveerde variëteit van de tamme kastanje met grote, gemakkelijk te pellen vruchten. In de handel wordt de term "marron" gebruikt wanneer er minder dan ongeveer 90 vruchten zijn die samen één kilogram wegen.
Hoe kan ik tamme kastanjes van paardenkastanjes onderscheiden?
De tamme kastanje heeft een schil die dicht bedekt is met lange, fijne stekels, puntige vruchten en lange, gekartelde bladeren. De paardenkastanje heeft een dikke schil met weinig korte stekels, ronde zaden en handvormige bladeren. Paardenkastanjes zijn niet eetbaar.